Celui Qui doit Mourir (Ο Χριστός ξανασταυρώνεται)

Για τον Ζυλ Ντασέν ήταν το Ριφιφί και για την Μελίνα Μερκούρη η Στέλλα του Κακογιάννη. Γνωρίστηκαν στις Κάννες το 1955 και από κει ξεκίνησε ένας έρωτας μεγάλος. Ο Ντασέν αρχίζει να ασχολείται με την ελληνική κουλτούρα. Το '56 κατεβαίνουν στην Κρήτη και αρχίζουν να κινηματογραφούν το πασίγνωστο έργο του Νίκου Καζαντζάκη, «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», το οποίο τιτλοφόρησαν Celui Qui doit Mourir, δηλαδή «αυτός που πρέπει να πεθάνει». Ήταν μια δύσκολη εποχή για να βάλεις τον τίτλο του βιβλίου του Καζαντζάκη πάνω στη μαρκίζα (ενώ σήμερα είναι;).

Η ιστορία παρουσιάζει τους κατοίκους της Λυκόβρυσης, ενός μικρού χωριού της Ανατολίας, οι οποίοι κάθε 7 χρόνια επιλέγουν μερικούς συγχωριανούς για να αναπαριστήσουν τα πάθη του Χριστού τη Μεγ. Εβδομάδα. Υπάρχει ο Ιησούς, οι Απόστολοι, ο Ιούδας, η Μαγδαληνή. Ο ερχομός όμως κάποιων ξεριζωμένων, πεινασμένων και φτωχικών Ελλήνων από άλλο χωριό που έκαψαν οι Τούρκοι, με αρχηγό τον παπα-Φώτη, θα αναταράξει την ηρεμία του χωριού. Ο παπα-Γρηγόρης της Λυκόβρυσης, όμως, μαζί με τους προύχοντες θα τους διώξει κακήν κακώς συκοφαντώντας τους κι αυτοί οι πεινασμένοι άθλιοι θα καταφύγουν στο διπλανό βουνό βρίσκοντας καταφύγιο στις σπηλιές. Κάτω από τον εκτυφλωτικό ελληνικό ήλιο ο Ντασέν θα ξεγυμνώσει τον ψυχισμό των πρωταγωνιστών, θα φανερώσει το αληθινό τους πρόσωπο και δεν θα αφήσει τίποτα κρυφό. Ο τραυλός «Ιησούς» μαζί με τους «Απόστολους» θα λυπηθούν και θα προσπαθήσουν να βοηθήσουν τους κατατρεγμένους που δεν έχουν στον ήλιο μοίρα αλλά θα βρούνε μπροστά τους τα εμπόδια της εξουσίας. Ο φθόνος, η περηφάνεια, η απληστεία και η αχαριστία θα βρεθούν αντιμέτωπες με την καλοσύνη, την ανιδιοτελή προσφορά, την ελεημοσύνη και την φιλανθρωπία.

Σπουδαία καταγραφή των ανθρώπινων παθών μέσα από πλήθος χαρακτήρων, που σκιαγραφεί πετυχημένα ο Ντασέν. Αναγκαστικά αφαίρεσε κάποιες σκηνές του βιβλίου και μείωσε κάποιους χαρακτήρες, άλλαξε και λίγο το τέλος δίνοντας περισσότερη επαναστατική νότα στο έργο μειώνοντας λίγο το θρησκευτικό στοιχείο. Παρά τα γαλλικά της ταινίας, αυτοί οι Γάλλοι πρωταγωνιστές ενσωματώνονται τέλεια στο κλίμα της ταινίας, φτιάχνοντας μια ταινία πιο «ελληνική» από πολλές άλλες δήθεν παραγωγές. Αναζητήστε την, ή ψάξτε την στο πρόγραμμα του καναλιού της Βουλής!

The Affairs of Martha

Θεατρικής καταβολής, μεσαίου μήκους (διάρκεια μία ώρα και πέντε λεπτά), το τρίτο έργο που σκηνοθέτησε ο Jules Dassin (και το δεύτερο από τα τρία έργα του μέσα στη χρονιά του 1942) λεγόταν The Affairs of Martha. Μία ξεχασμένη από τον καιρό και παλιομοδίτικη, για το νέο κοινό, ταινία που δεν έχει να προσφέρει τίποτα πέρα από... σινε-εγκυκλοπαιδικές γνώσεις. Χαριτωμένη κομεντί μεν, αλλά όχι και τόσο αστεία όσο θα ήθελαν οι δημιουργοί της. Και από ό,τι φαίνεται, ο κύριος Ντασέν την σκηνοθέτησε καθαρά για υπηρεσιακούς λόγους.

Η Μάρθα είναι μια υπηρέτρια σε ένα πλούσιο σπίτι μιας αριστοκρατικής καθ' όλα συνοικίας. Έχει γράψει ένα βιβλίο που περιγράφει καλοπροαίρετα τα πάντα γύρω από τη δουλειά της και τα αφεντικά της. Όταν η τοπική κοινωνία μαθαίνει ότι θα κυκλοφορήσει αυτό το βιβλίο, χωρίς να γνωρίζουν το συγγραφέα, παθαίνουν αμόκ. Αλλά, όπως λέει ο τίτλος, άλλο είναι το κυρίως θέμα. Είναι οι (αρκετά αθώες όπως αρμόζει στην εποχή) σχέσεις της Μάρθας, οι οποίες περιλαμβάνουν έναν νεαρό της περιοχής, το εκδότη που ανέλαβε το βιβλίο της αλλά κυρίως το γιο του αφεντικού που επέστρεψε μετά από απουσία ενάμιση χρόνου και με τον οποίο είχε συνάψει μια ερωτική σχέση παλιά, τότε πριν φύγει. Τα μπερδέματα και οι παρεξηγήσεις θα... «δώσουν και θα πάρουν».

Night and the City

Καημένος μικροαπατεώνας προσπαθεί σε όλη του ζωή να πετύχει την καλή, αλλά η τύχη τού γυρίζει συνέχεια την πλάτη. Καταχρεωμένος και απένταρος, καταφέρνει και πείθει έναν ονομαστό παλαιστή να παλέψει υπό τη δικιά του (ανύπαρκτη) εταιρεία. Ψάχνοντας για την απαραίτητη χρηματοδότηση, θα μπλέξει με όλον τον υπόκοσμο και θα βρεθεί αντιμέτωπος με τον αρχιμαφιόζο Κρίστο (ελληνικής καταγωγής, παρακαλώ). Και εκεί που θα φτάσει ένα βήμα από την επιτυχία, η στραβή θα γίνει και θα βρεθεί κυνηγημένος... από τους πάντες.

Μέσα σε 90 και κάτι λεπτά ξετυλίγεται το κουβάρι της ζωής του μικροαπατεώνα που υποδύεται ο Richard Widmark (στην καλύτερη ίσως ερμηνεία της ζωής του), της μεγάλης «δουλειάς» που προσπαθεί να φέρει εις πέρας με όλα τα ψέματα που μπορεί να σκαρφιστεί, εμπλέκοντας τους πάντες. Όλα αυτά μέσα από την κάμερα του Jules Dassin και με φόντο την νυχτερινή ζωή και τον υπόκοσμο του Λονδίνου. Η νύχτα και η πόλη είναι μια σκοτεινή και απαισιόδοξη ταινία για τους καταφρονημένους ανθρώπους του περιθωρίου, γι' αυτούς που ζουν για το σήμερα, χωρίς να υπολογίζουν κανέναν και τίποτα. Είναι η ταινία που σκηνοθέτησε ο Dassin στο Λονδίνο το 1950 εκεί όπου κατέφυγε για να γλιτώσει από το «κυνήγι των μαγισσών» του γερουσιαστή Μακάρθι, λίγο καιρό πριν κάνει μια στάση στο Παρίσι και μετά εγκατασταθεί στην Ελλάδα. Αν εσείς πάντως έχετε δει και κάποια ομώνυμη ταινία με τον DeNiro, σημειώστε ότι είναι το ριμέικ αυτής εδώ.

Brute Force (Ο δήμιος των κολασμένων)

Μιας και είναι της μόδας στη χώρα μας το... Prison Break και αν λάβουμε υπόψη και τον πρόσφατο χαμό του Jules Dassin, τότε μπορούμε να πούμε ότι η ταινία Brute Force είναι ό,τι πρέπει για αυτούς που δεν θέλουν να ξεφύγουν πολύ από την επικαιρότητα. Είναι επίσης και μια από τις καλύτερες αμερικανικές ταινίες που έχουν ως θέμα τις φυλακές. Η μεγάλη επιρροή του φιλμ ήταν η λεγόμενη «Μάχη του Αλκατράζ» το Μάιο του 1946, όπου η ανταρσία των κρατουμένων πνίγηκε στο αίμα.

Στα του φιλμ, η ζωή και τα χαμένα όνειρα των κρατουμένων, η προσπάθεια για απόδραση, οι ρουφιάνοι και η κτηνώδης βία των δεσμοφυλάκων (όπως αναφέρει και ο τίτλος) αποτυπώνονται με ιδιαίτερη ρεαλιστική σκληρότητα (για το 1947 μιλάμε, έτσι;) από την κάμερα του Jules Dassin, με οδηγό το σενάριο του Richard Brooks. Οι εμβόλιμες πάντως σκηνές των ονειροπωλήσεων των φυλακισμένων ήταν μια ιδέα της εταιρείας MGM και στεναχώρησαν τον Dassin που αναγκάστηκε να τις γυρίσει γιατί πίστευε ότι η ταινία έκανε (και όντως έκανε) κοιλιά. Παρά ταύτα, απολαύστε όπωσ-και-δήποτε την ταινία· εγγυώμαι ότι το δυναμικότατο φινάλε θα σας μείνει αξέχαστο.

The Naked City (Γυμνή πόλη)

Η ταινία The Naked City (1948) θα λέγαμε ότι είναι άλλη μια film-noir δημιουργία του Jules Dassin. Αν και για να είμαστε περισσότερο ακριβής, η ταινία μοιάζει στην εξέλιξή της μ' αυτές του στυλ whodunit. Στην ουσία όμως είναι μια καταγραφή της ζωής στη Νέα Υόρκη. Γυρισμένη όχι σε στούντιο αλλά σε αληθινά διαμερίσματα, σε αληθινές τοποθεσίες και σε μεγάλο βαθμό σε εξωτερικούς χώρους με φυσικό φωτισμό σού δίνει έντονα την αίσθηση του ρεαλισμού. Το αστυνομικό μυστήριο και η ιστορία επίλυσής του είναι απλά η δικαιολογία για να τριγυρίσουμε στους δρόμους της Νέας Υόρκης ανάμεσα σε άλλους 8 εκατομμύρια ανθρώπους και 8 εκατομμύρια διαφορετικές ιστορίες.

Thieves' Highway (Άνθρωποι του αίματος)

Άλλη μια πολύ καλή δημιουργία του Jules Dassin από την περίοδο που ήταν στην Αμερική αποτελεί η ταινία Thieves' Highway (Άνθρωποι του αίματος), παραγωγής 1949. Βασισμένη στο ομώνυμο βιβλίο του Άλμπερτ Μπεζερίδη (στα ελληνικά θα το βρείτε από τις εκδόσεις Πατάκη ως «Η αγορά των κλεφτών»), ο οποίος έγραψε και το σενάριο, η ταινία είναι μια απεικόνιση των σκληρών συνθηκών εργασίας, της εκμετάλλευσης από τους ίδιους τους συναδέλφους και τους τραμπούκους/εκβιαστές που βρίσκονται μέσα στα κυκλώματα. Πάνω από όλα βλέπουμε την προσπάθεια των μεταναστών δεύτερης και τρίτης γενιάς στη μεταπολεμική Αμερική για μια αξιοπρεπή ζωή. Μπορεί εδώ η νουάρ ιστορία μας να μην έχει δαιμόνιους ντετέκτιβ και διεφθαρμένους αστυνομικούς· έχει όμως μοναχικούς βιοπαλαιστές που κυνηγούν το Αμερικάνικο όνειρο αλλά μπλέκονται με αδίστακτους χαρακτήρες και εκμεταλλευτές μέσα στο εργασιακό τους περιβάλλον, που δρουν όπως ο οργανωμένος υπόκοσμος. Πρόκειται για μια σκληρή ταινία που αξίζει να την αναζητήσετε...

Ριφιφί

Το φιλμ-νουάρ γνώρισε μεγάλες δόξες και στο γαλλικό κινηματογράφο. Μία από τις καλύτερες ταινίες είναι και η ταινία του 1955 Du Rififi chez les Hommes (κοινώς το Ριφιφί), σε σκηνοθεσία του «δικού μας» Jules Dassin, λίγο μετά τη φυγή του από την Αμερική (λόγω Μακαρθισμού) και λίγο πριν έρθει στην Ελλάδα (λόγω Μελίνας Μερκούρη).

Πέρα από την κλασική πια σκηνή της ληστείας (30 λεπτά με σχεδόν καθόλου διάλογο), η ταινία φέρνει ουσιαστικά στο προσκήνιο τους δεσμούς φιλίας μιας ομάδας κακοποιών και το πώς αυτοί οι δεσμοί μπορούν να έχουν τραγική κατάληξη, ακόμα και ύστερα από μια πετυχημένη ληστεία. Για την εμπνευσμένη σκηνοθετική γραφή, ο Ντασέν κέρδισε το Βραβείο σκηνοθεσίας στο φεστιβάλ των Καννών. Διαβάστε, επίσης, την άποψη του Martin Scorsese για την ταινία (που τα λέει καλύτερα από μένα): Μέσα στην παράδοση του γαλλικού αστυνομικού μυθιστορήματος, ο Ντασέν δημιουργεί κάτι σαν αρχέτυπο για ένα ολόκληρο κινηματογραφικό είδος. Ο τρόπος που χρησιμοποίησε το μουσικό μοτίβο, για να δημιουργήσει ύφος και ατμόσφαιρα, ήταν επαναστατικός. Η σεκάνς της ληστείας —εντελώς βουβή, εκτός από κάποιους σποραδικούς φυσικούς ήχους— είναι μια από τις κλασικές του σασπένς. Και σκεφτείτε ότι ήταν μια δουλειά που ο Ντασέν ασχολήθηκε για βιοποριστικούς λόγους.